بایگانی دسته: مقالات تعزیه

مقالات تخصصی تعزیه

تله زینبیه در تعزیه

به نام خداUntitled

تلّ به معنای پشته برآمده از زمین و تپه‌ای از خاک و ریگ است. تَلّ زَینبیّه ، در سرزمین کربلا، ما بین خیمه گاه و قتلگاه است، قتلگاه زمین پستی بود (گودالی بود ) که با خیمه گاه حدود پانصد متر فاصله داشت. میان قتلگاه و خیمه گاه، بلندی تپه مانندی قرار داشت که در لحظه شهادت امام علیه السلام اهمیت بسیاری یافت چرا که حضرت زینب (س) در روز عاشورا از آنجا ناظر وقایع گودی قتلگاه بوده‌ است.
تله زینبیه هم اکنون به عنوان یک مقام زیارتی در کربلا شناخته می شود. این مقام در ابتدا شامل پنجره ای کوچک و از جنس بُرُنزِ زرد بود که بر دیوار خانه ای نصب شده و از سال ١٣٠٠ هجری قمری در ملکیت مرحوم سید عبدالرّضا آل طعمه بوده است. بر فراز این پنجره، ابیاتی به زبان فارسی بر روی کاشی نقش بسته است و بالای آن، سنگ و کاشی های بسیار زیبایی است که بر آنها، نقش و نگارهایی با آب طلا نقش گردیده و سپس واقعۀ عاشورا به تصویر کشیده شده است. این نماد در دهۀ سوم قرن پیش، ساخته شده و گفته می شود که خطیبِ مرحوم، شیخ محمّد واعظ یزدی متوفّای سال ١٣٣٧ قمری نیز متصدّی ساخت این مقام بوده است.

همانگونه که گفته شد تَلّ زَینبیّه مکانی مُشرف به قتل‌گاه امام حسین (ع) است که حضرت زینب (س) از بالای آن، حال برادرش (حسین بن علی) را به هنگام جنگ نظاره می‌کرد. در تعزیه امام حسین نسخه قزوین، به زیبایی این جایگاه شریف معرفی شده است. در هنگام وداع، حضرت زینب از امام حسین درخواست می کند که به دنبال برادر همراه گردد و امام حسین به تشریح تله زینبیه می پردازند.

در ادامه می توانید قسمتهای مربوط به تعزیه روز عاشورا که مربوط به این مکالمه است را مشاهده نمایید.

شبیه امام: ایرج کریمی/ شبیه حضرت زینب: امین رجبی

 

 

 

لطفا با دیدگاههای خود به بهبود مطالب سایت کمک نمایید

گفتگوی حضرت عباس و شمر

در تعزیه های امروز پس از پایان گفتگوی حضرت عباس و شمر معمولاً حضرت عباس به شمر حمله می کند و جنگ و ستیز کوتاهی در می گیرد، حضرت عباس پشت صحنه می رود؛ در این هنگام یکی از کودکان امام حسین (حضرت رقیه) از خواب برمی خیزد و صدای طبل و شیپور آشوب و جنگ را می شنود، پس از چند لحظه ی کوتاه گفتگوی با خویش، حضرت زینب (س) را از خواب بیدار می کند و … اما در نسخه ی میرعزا کاشانی جنگی در نمی گیرد و معلوم نیست پس از آن چه می شود؟ لازم است یادآوری کنم که در نسخه های قدیم تعزیه ی شهادت حضرت عباس نیز پس از گفتگوی حضرت عباس و شمر جنگی روی نمی دهد؛ یعنی واقعه مطابق روایات بود که شمر پشت خیمه ی حضرت عباس می آمد و امان نامه برای آن حضرت می آورد و حضرت عباس هم با مختصر گفتگویی با شمر، امان نامه را پاره می کرد و شمر هم می رفت. لیکن بعدها تعزیه سازان برای اینکه هرچه بیشتر بر جنبه های نمایشی و حماسی این بخش از تعزیه بیافزایند، آن را شاخ و برگ دادند.
نکته ی مهمی که از لحاظ اجرائی و نمایشی درخور توجه است آن است که مناظره و محاوره ی طولانی حضرت عباس و شمر (به شیوه ی نسخه های جدید) ایجاب می کند که پس از آن جنگی درگیرد، و یا به هر حال نوعی حرکت و شور و هیجان پدید آید. این چیزی است که ما در تعزیه های گذشته بارها دیده ایم و احساس کرده ایم. اما اگر پس از گفتگوی حضرت عباس و شمر، اتفاق و حادثه ی مهمی روی ندهد (چنانکه نسخه ی میر عزا کاشانی چنین است)، این وضع و حالت بیشتر مناسب نسخه های قدیم این تعزیه است که گفتگوی حضرت عباس و شمر کوتاه بود، یا می بایستی کوتاه باشد. در هر حال تعزیه نامه ها، بخصوص نسخه های شهادت و وقایع کربلا.(و از همه بیشتر نسخه های تعزیه ی شهادت حضرت عباس، شهادت امام حسین (ع) و حضرت قاسم و چند نسخه ی دیگر) آشفته و مغلوط اند و نیاز به تنظیم و تصحیح و بازنویسی دارند.

تعزیه تاسوعا
گفتگوی شمر و عباس

_____________________________________________________

منابع
تعزیه شمر و عباس/ بهرام بیضایی.
مجله ی آرش، سال اول(۴۱-۱۳۴۰)، شماره ۵، ص ۲۶ تا ۳۹٫
درباره تعزیه و تئاتر/ لاله تقیان با همکاری جلال ستاری؛ نشر مرکز: تهران، چاپ اول ۱۳۷۴٫

چرخ هفتم در تعزیه حضرت عباس

به نام خدا

کنایه های برساخته از « چرخ » و الفاظ مترادف آن را در آثار همه ی ادیبان و شاعران می توان یافت . در غزلهای حافظ بیش از ۳۰ بار واژه ی «چرخ» و ترکیبهای ساخته شده از آن آمده ، و این لفظ و ترکیبهای آن در غزلهای سعدی ۱۴ بار استفاده شده است. در قسمتی از تعزیه حضرت عباس نسخه یانس آباد، این واژه با ایهامی در معنا بکار رفته است که در این مقاله قصد داریم به بررسی و تشریح آن بپردازیم. نخست به فیلم زیر و ابیات مربوط به آن توجه نمایید:

السلام ای دوش پاک مصطفی ماوای تو
السلام ای چرخ فوق هفتمین هم جای تو
خدمت ار داری بفرما نوکرت بر در بود
تا کشم بر دوش آقا آنچه خاکستر بود

در ادبیات فارسی برای چرخ معانی متفاوتی بیان شده است . به عنوان مثال:

  • حرکت دوری و گردش به دور کسی یا چیزی یا به دور خود ؛
  • طاق درگاه شاهان :

بیاراست جایی بلند و فراخ

سرش برتر از چرخ درگاه و کاخ ( فردوسی)

  • روزگار یا زمانه:

چگونه است ماه و شب و روز چیست؟

بر این گردش چرخ، سالار کیست؟

که چرخ و زمین و زمان آفرید؟

بلند آسمان و جهان آفرید      ( فردوسی)

  • فلک گردان ، فلک سیارگان یا آسمان:

آفریننده ی پری و ملک

آن که نُه آفرید چرخ و فلک

بر یکی ماه و بر دویم تیر است

باز ناهید ، بر سیم میر است

شمس بر چرخ چارم است مُدام

همچو بر چرخ پنجمین بهرام

ششمین چرخ مشتری را دان

هفتمین است منزل کیوان

اما چرخ هفتم یا هفتمین بطور مشخص در ادبیات، کنایه از فلک زحل یا کیوان دارد. کیوان ، نام ستاره ی زحل است که در فلک هفتم می باشد و از همه ٔ کواکب اعلی و اعظم است ، و کی به معنی بزرگ و «ون » و «وان » به معنی مانند است.

هر چند مسکنم به زمین است روز و شب

بر چرخ هفتم است مجال سفر مرا ( حافظ )

ای بزرگی که در بزرگی و جاه

قدرت از چرخ هفتمین بیش است ( انوری)

با توجه به معانی بالا می توان این بیت از تعزیه حضرت عباس را اینگونه معنا کرد که جایگاه امام حسین فوق چرخ هفتم و دست نیافتنی است. به بیان دیگر در این بیت شاعر برای امام حسین مرتبه ای قائل شده است به این مضمون:

شرح اقبال تو هرگز کی توان کردن بلفظ
چرخ هفتم را مساحت کی توان کردن بگام .

اما معنای دوم:

در روایات متواتر شیعه و سنی به معراج پیامبر اشاره های فراوانی شده است. نقطه مشترک بیشتر روایات ، معراج پیامبر تا آسمان هفتم بوده است. در روایت است که آسمانِ هفتم، قبه ای است بالای تمام آسمان ها که عرش رحمان تبارک و تعالی بر بالای آن قرار دارد و این کلام خدای تعالی است که می فرماید: «الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ یَتَنَزّلُ الأَمْرُ بَیْنَهُنَّ؛ خداوند، همان کسی است که هفت آسمان را آفرید و از زمین نیز همانند آنها را. فرمان او در میان آنها پیوسته فرود می آید». (طلاق: ۱۲)

آسمان در اینجا به چه معناست؟ جنسش از چیست؟ محلش کجاست؟

جنس نفس انسان، غیر مادی است. حرکت در عالم غیر مادی نیز بوسیله ی اراده صورت می پذیرد چرا که زمان و مکان در آن معنا ندارد. انسان بسته به اینکه نفس خود را چه اندازه از راه تقوا نیرومند ساخته ، به همان اندازه اجازه ی سیر و سلوک خواهد داشت. هر اندازه صفحه ی نفس را از آلودگی دور نگه داریم، اجازه ی پیشرفت (به عبارتی همان معراج) و صعود بیشتر است. بنابراین آنچه نامش را آسمان گذارده اند، گذر از مراحل است. مراحلی که به مانند مراحل تحصیلی است و از ابتدایی به سمت پیشرفته را معراج و برعکس این مسیر را هبوط می نامند.

بنابراین مکان معراج یعنی آسمان هفتم همان پی بردن به عظمت خداوند و درجات بالای قرب است. آسمان هفتم عالمی است که در آن حجاب ها برداشته می شود. با این توضیحات، می توان این بیت از تعزیه را به گونه ای دیگر معنا نمود. شاعر برای امام حسین جایگاهی فوق آسمان هفتم قائل شده است. جایگاهی که تمامی حجاب های ظلمانی برای ایشان کنار رفته است. به بیان دیگر می توان گفت معراج (با معنای گفته شده) برای ایشان هم اتفاق افتاده است.

ساره در تعزیه علی اکبر

به نام خدا

بدون شک بررسی تاریخ ادیان توحیدی و چگونگی گسترش دعوت انبیاء به یگانه پرستی نمی تواند فارغ از بررسی جایگاه و نقشی باشد که زنان در این زمینه ایفا کرده اند. یکی از بانوانی که در تاریخ انبیا(ع) و گسترش توحید از جایگاه ویژه ای برخوردار است ساره می باشد.

«لاحج» پیامبر، دو دختر دوقلو داشت که پدر ابراهیم(ع) و عموی ابراهیم(ع) با این دو خواهر ازدواج کردند. ابراهیم(ع) از یک خواهر و ساره از خواهر دیگر تولد یافت. بنابراین ساره هم همسر، هم دختر عمو و هم دختر خاله حضرت ابراهیم بود.

بررسی تاریخ زندگی ابراهیم(ع) و ساره نشان می دهد که ساره از احترام ویژه ای در نزد آن حضرت برخوردار بوده است که نمونه آن را می توان در جریان دور ساختن هاجر و اسماعیل(ع) از پیش ساره شاهد بود.

ساره در محیط شرک و کفر آن زمان به همراه برادرش لوط نخستین افرادی بودند که به ابراهیم گرویدند. او به منظور رشد و گسترش دعوت توحیدی ابراهیم(ع) و پیشرفت رسالت او همه اموال، دامها و زمینها و زراعت خود را به ملکیت ابراهیم(ع) در آورد که این نشان از علاقه شدید ساره به ابراهیم است.

در جریان به آتش افکندن ابراهیم(ع) نیز همسرش ساره بود که از خداوند خلاصی ابراهیم(ع) را طلب می کرد و پس از این واقعه بود که ابراهیم و ساره و لوط را از آن شهر راندند و آنها به سوی سرزمین شام روانه شدند. او رنج سفر و غربت را بر خود هموار کرد تا دعوت ابراهیم(ع) گسترش یابد.

ابراهیم(ع) تا دوران پیری در حالی که بیش از یکصد سال از عمر شریفش گذشته بود هنوز فرزندی نداشت. فداکاری قابل تحسینی که ساره در این زمینه از خود نشان داد این بود که حاضر شد کنیز خود هاجر را در اختیار همسرش ابراهیم(ع) بگذارد تا از وی دارای فرزند گردد. به نقلی، خود ساره این پیشنهاد و درخواست را به ابراهیم(ع) کرد. البته اندکی بعد، ساره نیز مشمول لطف الهی قرار گرفت و بشارت فرزندش اسحاق را و حتی یعقوب فرزند اسحاق را از جانب فرشتگان دریافت کرد.

در تعزیه حضرت علی اکبر در روستای یانس آباد، مکالمه ای بین جناب علی اکبر و ام لیلا انجام می شود که در فیلم زیر نشان داده شده است:

با توجه به توضیحات داده شده در خصوص ساره ، می توان به شباهت او و ام لیلا در ترویج رسالت همسر پی برد. با این تفاوت که ساره از مال و ثروت خود گذشت و حضرت ام لیلا جان فرزند خود را در این راه ایثار نمود.

عبارت «ساره دوحه دین» در این شعر دارای ایهام در معنی است. معنای دوحه در فرهنگ معین و عمید عبارت است از درخت تناور، درخت بزرگ و پرشاخه. بنابراین اولین معنی این بیت تشبیه ام لیلا به ساره در راه ترویج دین یکتاپرستی است.

اما معنی ساره در فرهنگ دهخدا عبارت است از تنه ٔ درخت . بنابراین می توان این بیت را بگونه ای دیگر معنا نمود. در این شعر ام لیلا به عنوان بدنه اصلی و تنه تنومند درخت تناور اسلام معرفی می شود چرا که فرزند خود را در راه دین خدا فدا می کند.

موسیقی و تعزیه ۸ (تفاوت دستگاه سه گاه و چهارگاه)

دستگاه سه‌گاه:
یکی از هفت دستگاه موسیقی ایرانی است.
این دستگاه بیشتر برای بیان احساس غم و اندوه که به امیدواری می‌گراید مناسب است. آواز سه گاه بسیار غم انگیز و حزن آور است.
آوازی است بی نهایت غمگین و ناله‌های جانسوز آن ریشه و بنیاد آدمی را از جا می‌کند و از راز و نیاز عاشقان دوری کشیده و از بیچارگی بی نوایان و ضعیفان گفتگو می‌کند (روح الله خالقی- نظری به موسیقی). به تعبیر استادمجید کیانی ” سه گاه” سپیده دم است. پایان شب و آغاز روشنایی یا آغاز زندگی انسان، آن هم عشق است. (مقام عشق در هفت وادی عرفان)
البته حالت این دستگاه در همه جا ثابت نیست و بویژه در مخالف بسیار باشکوه است. قابل ذکر است که آهنگهای شادی آور در سه گاه فراوان هستند.
ردیف آوازی موسیقی سنتی ایران؛ آواز استاد محمود کریمی، دستگاه سه گاه (درآمد):

.

دستگاه چهارگاه:
یکی از هفت دستگاه موسیقی ایرانی است.
دستگاه، از نظر علم موسیقی یکی از مهم‌ترین و زیباترین مقامات ایرانی است.
اما روی هم رفته چهارگاه را می‌توان دستگاهی محسوب کرد که مانند پیری فرزانه دارای روحی بلند و عرفانی است و احساسات عالی انسانی را در کنار خصایص و محسنات انسانی صبور و شکیبا داراست. از ناکامی‌ها و ناامیدی‌ها اشک غم می‌ریزد و در شادی‌ها و خوشی‌ها اشک شوق و سرور. این دستگاه، بهترین گزینه برای ساخت قطعات و تصانیف ملی میهنی و حماسی است به طوری که به زیبایی می‌تواند حالت شوق و افتخار وصف ناپذیری را در شنونده به وجود آورد.
دستگاه چهارگاه ضمن دارا بودن شخصیت مستقل از بعضی جهات به دستگاه سه‌گاه شبیه‌است.
گوشه «مخالف» اوج این دستگاه به شمار می‌آید. دستگاه چهارگاه در بین پاره‌ای از قدما به «دستگاه ملوک و سلاطین» نیز شهرت داشته‌است. دلیل این نام‌گذاری شاید به حالت رزمی و در عین حال فرح انگیز چهارگاه ارتباط داشته باشد.
ردیف آوازی موسیقی سنتی ایران؛ آواز استاد محمود کریمی، دستگاه چهار گاه (درآمد):

.

دستگاه سه گاه در تعزیه:
در شعر زیر در تعزیه شهادت حضرت عباس (ع):
شد شام ظلمت از حبش زنگ آشکار
بهرکشیک خیمه عَلَم سازم استوار
بَه بَه عجب شبی است شب آخر وداع
فردا ز خون ما شود این دشت لاله زار
باد صبا برو به جنّان گو به باب من
فردا رسند به خدمتت هفتاد و دو جان نثار
کو قاصدی که مژده بر اُم البنین بَرَد
کی پیر خسته دیده برآور ز انتظار
سی ساله نوجوان تو فردا شود شهید
سی سال شُکر حق کن و سی ماه روزه دار

با توجه به توضیحات داده شده در دستگاه سه گاه به نظر نگارنده شعر فوق چون برای بیان احساس غم و اندوه که به امیدواری می‌گراید است و حالتی حزن آور دارد مناسب تر است که در دستگاه سه گاه خوانده شود.
دستگاه چهارگاه در تعزیه:
در شعر زیر در تعزیه شهادت علی اکبر (ع):
شد وقت آنکه ای علی اکبر وفا کنی
جان عزیز در ره بابت فدا کنی
تا کی نشسته ای بگشا دیده را ببین
آمد دَمی که دفع ، تو شرّ از عناء کنی

با توجه به توضیحات داده شده در دستگاه چهار گاه به نظر نگارنده شعر فوق چون احساسات عالی انسانی را در کنار خصایص و محسنات انسانی داراست و حالت رزمی و حماسی نیز دارد مناسب تر است که در دستگاه چهاگاه خوانده شود.
—————————————————————————————————————————————————————-
البته انتخاب دستگاه موسیقی برای شعر امری سلیقه ای است و چه بسا بسیاری از اشعار را می توان در دستگاه های مختلف اجرا کرد برای نمونه شعر زیر از سعدی است که توسط استاد محمّدرضا شجریان در دستگاه نوا و توسط استاد محمود کریمی در دستگاه سه گاه اجرا شده است:

.

بنابراین خواننده با توجه به شعر و اینکه قصد بیان چه حس و حالتی را دارد دستگاه مناسب را برای موسیقی خود برمی گزیند پس مطالب مطرح شده در مورد اشعار تعزیه تنها سلیقه ی نگارنده بوده و چه بسا ممکن است خوانندگان تعزیه با توجه به مهارت و سلیقه ی خود دستگاه هایی متفاوت از آنچه گفته شد را برای اجرای این قطعات انتخاب کنند.