مرگ با عزت بهتر از زندگی با ذلت است - ( سخنی از امام حسین علیه السلام)
‫شبیه خوانی روستای یانس آباد » چرخ هفتم در تعزیه حضرت عباس‬
займы на карту

چرخ هفتم در تعزیه حضرت عباس

به نام خدا

کنایه های برساخته از « چرخ » و الفاظ مترادف آن را در آثار همه ی ادیبان و شاعران می توان یافت . در غزلهای حافظ بیش از ۳۰ بار واژه ی «چرخ» و ترکیبهای ساخته شده از آن آمده ، و این لفظ و ترکیبهای آن در غزلهای سعدی ۱۴ بار استفاده شده است. در قسمتی از تعزیه حضرت عباس نسخه یانس آباد، این واژه با ایهامی در معنا بکار رفته است که در این مقاله قصد داریم به بررسی و تشریح آن بپردازیم. نخست به فیلم زیر و ابیات مربوط به آن توجه نمایید:

السلام ای دوش پاک مصطفی ماوای تو
السلام ای چرخ فوق هفتمین هم جای تو
خدمت ار داری بفرما نوکرت بر در بود
تا کشم بر دوش آقا آنچه خاکستر بود

در ادبیات فارسی برای چرخ معانی متفاوتی بیان شده است . به عنوان مثال:

  • حرکت دوری و گردش به دور کسی یا چیزی یا به دور خود ؛
  • طاق درگاه شاهان :

بیاراست جایی بلند و فراخ

سرش برتر از چرخ درگاه و کاخ ( فردوسی)

  • روزگار یا زمانه:

چگونه است ماه و شب و روز چیست؟

بر این گردش چرخ، سالار کیست؟

که چرخ و زمین و زمان آفرید؟

بلند آسمان و جهان آفرید      ( فردوسی)

  • فلک گردان ، فلک سیارگان یا آسمان:

آفریننده ی پری و ملک

آن که نُه آفرید چرخ و فلک

بر یکی ماه و بر دویم تیر است

باز ناهید ، بر سیم میر است

شمس بر چرخ چارم است مُدام

همچو بر چرخ پنجمین بهرام

ششمین چرخ مشتری را دان

هفتمین است منزل کیوان

اما چرخ هفتم یا هفتمین بطور مشخص در ادبیات، کنایه از فلک زحل یا کیوان دارد. کیوان ، نام ستاره ی زحل است که در فلک هفتم می باشد و از همه ٔ کواکب اعلی و اعظم است ، و کی به معنی بزرگ و «ون » و «وان » به معنی مانند است.

هر چند مسکنم به زمین است روز و شب

بر چرخ هفتم است مجال سفر مرا ( حافظ )

ای بزرگی که در بزرگی و جاه

قدرت از چرخ هفتمین بیش است ( انوری)

با توجه به معانی بالا می توان این بیت از تعزیه حضرت عباس را اینگونه معنا کرد که جایگاه امام حسین فوق چرخ هفتم و دست نیافتنی است. به بیان دیگر در این بیت شاعر برای امام حسین مرتبه ای قائل شده است به این مضمون:

شرح اقبال تو هرگز کی توان کردن بلفظ
چرخ هفتم را مساحت کی توان کردن بگام .

اما معنای دوم:

در روایات متواتر شیعه و سنی به معراج پیامبر اشاره های فراوانی شده است. نقطه مشترک بیشتر روایات ، معراج پیامبر تا آسمان هفتم بوده است. در روایت است که آسمانِ هفتم، قبه ای است بالای تمام آسمان ها که عرش رحمان تبارک و تعالی بر بالای آن قرار دارد و این کلام خدای تعالی است که می فرماید: «الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ یَتَنَزّلُ الأَمْرُ بَیْنَهُنَّ؛ خداوند، همان کسی است که هفت آسمان را آفرید و از زمین نیز همانند آنها را. فرمان او در میان آنها پیوسته فرود می آید». (طلاق: ۱۲)

آسمان در اینجا به چه معناست؟ جنسش از چیست؟ محلش کجاست؟

جنس نفس انسان، غیر مادی است. حرکت در عالم غیر مادی نیز بوسیله ی اراده صورت می پذیرد چرا که زمان و مکان در آن معنا ندارد. انسان بسته به اینکه نفس خود را چه اندازه از راه تقوا نیرومند ساخته ، به همان اندازه اجازه ی سیر و سلوک خواهد داشت. هر اندازه صفحه ی نفس را از آلودگی دور نگه داریم، اجازه ی پیشرفت (به عبارتی همان معراج) و صعود بیشتر است. بنابراین آنچه نامش را آسمان گذارده اند، گذر از مراحل است. مراحلی که به مانند مراحل تحصیلی است و از ابتدایی به سمت پیشرفته را معراج و برعکس این مسیر را هبوط می نامند.

بنابراین مکان معراج یعنی آسمان هفتم همان پی بردن به عظمت خداوند و درجات بالای قرب است. آسمان هفتم عالمی است که در آن حجاب ها برداشته می شود. با این توضیحات، می توان این بیت از تعزیه را به گونه ای دیگر معنا نمود. شاعر برای امام حسین جایگاهی فوق آسمان هفتم قائل شده است. جایگاهی که تمامی حجاب های ظلمانی برای ایشان کنار رفته است. به بیان دیگر می توان گفت معراج (با معنای گفته شده) برای ایشان هم اتفاق افتاده است.


۲ دیدگاه برای “چرخ هفتم در تعزیه حضرت عباس”

nashenas اسفند ۱۱ام, ۱۳۹۴ at ۲:۲۳ ب.ظ

salam kashki matn in noskha ro ham mizashtid ta ma ke sar kar hastim va spiker nadarim ham motovaje beshim chi bodeh.

دانشجو اسفند ۱۸ام, ۱۳۹۴ at ۱:۰۵ ب.ظ

سلام
بسیار زیبا بود. از اینکه تا این حد علمی و ریز بینانه ظرایف و دقایق مربوط به اشعار و آوازهای تعزیه را بررسی می کنید و نتایج آن را در اختیار همگان می گذارید سپاسگذاریم. کمتر سایت یا کتابی به این مسائل می پردازد.

پاسخ دهید

دیدگاه شما

تویتر خوشمزه فیس بوک دیگ StumbleUpon بوز تکنوراتی