مرگ با عزت بهتر از زندگی با ذلت است - ( سخنی از امام حسین علیه السلام)
‫شبیه خوانی روستای یانس آباد » شطرنج در تعزیه‬
займы на карту

شطرنج در تعزیه

به نام خدا

شطرنج به روایتی از شترنگ فارسی که بازی معروفی است اقتباس شده و نام واضع آن «حکیم لجلاج» است. واژه شطرنج در ادبیات فارسی و اشعار شعرای بزرگ بسیار مورد استفاده قرار گرفته و هر یک از شعرا با ظرافت بسیار و در قالب ایهام از این بازی و  مهره های آن استفاده کرده اند. در قصیده «دیوان مدائن» با مطلع:

هان ای دل عبرت بین از دیده نظر کن هان

ایوان مدائن را آیینهٔ عبرت دان

این واژه به زیبایی تمام و با ایهامی آشکار به شکل زیر بکارگرفته شده است:

از اسب پیاده شو، بر نطع زمین رخ نه

زیر پی پیلش بین شه مات شده نعمان

خاقانی در این بیت از خواننده‌اش می‌خواهد از «اسب»، پیاده شود و بر «نطعِ» زمین، «رُخ» بنهد و بیندیشد که چگونه نعمان بن مُنذَر به فرمان پادشاه این سرزمین، خسرو پرویز، زیر پای «پیل» انداخته شد و «شه مات» گردید. وی، واژه‌های «اسب، پیاده، نطع (= بساط و فرش)، رُخ، پیل و شه مات (در معنی کنایی شکست خوردن و از پای درآمدن) را در معنی لغوی خود به کار گرفته است؛ امّا این کلمات از اصطلاحات بازی شطرنج نیز هستند. «اسب، پیاده، رُخ و پیل» از مُهره‌های شطرنج؛ «نَطع»، صفحه و رُقعه شطرنج و «شه مات»، اصطلاح بازی شطرنج و نماینده حالت مغلوب‌شدگیِ شاه در بازی است.

نمونه های بسیار دیگری از بکارگیری این واژه در ادبیات فارسی وجود دارد که برخی از آنها عبارتند از:

سعدی :

 که شاه ارچه در عرصه زور آورست

چو ضعف آید از بیدقی کمتر است 

(بیدق= سرباز پیاده در بازی شطرنج)

فردوسی:

و ز آن پس ببستند بر شاه راه 

رخ و اسب و فرزین و پیل وسپاه

محتشم کاشانی:

با تو آن روز که شطرنج محبت چیدم

ماتی خود ز تو در بازی اول دیدم

اسب جرات چو هوس تاخت به جولانگه عشق

من رخ از عرصهٔ راحت طلبی تابیدم

 

در تعزیه حر، نسخه یانس آباد قزوین شعری کوتاه وجود دارد که مانند ابیات بالا به زیبایی از واژه شطرنج و مهره های آن وبه فراخور موضوع تعزیه استفاده کرده است.

حضرت حر پس از اذن از امام حسین عازم جنگ شد. یزید‌ بن سفیان،  حرّ را به مبارزه فراخواند ولی هنوز خود را آماده نکرده بود که با شمشیر حرّ کشته شد. سپس «ایوب‌ بن مشرح » تیری به طرف اسب حرّ افکند و آن را از پای درآورد. حرّ بلافاصله از اسب پیاده شد و مانند شیر با دشمن جنگید، و شماری از آنان را به هلاکت رساند.

فیلم زیر که مربوط به این قسمت از تعزیه حر می باشد را مشاهده نمایید:

همانطور که مشاهده شد پس از کشته شدن اسب حر، مکالمه زیر بین شمر و حضرت حر صورت می گیرد:

شمر

ایا گروه نمودند اسب حر را پی

بهار خرمی او بشد مقابل دی

حضرت حر:

اسب من پی شد و در جنگ چنان پابندم

من به بی همتی دون صفتان میخندم

گر امانم بدهد این فلک «شطرنجی»

من «پیاده» جلوی «اسب» هزاران بندم

تا «رخ» پاک جهان تاب حسین در نظر است

نشوم سست ره «پیل» سواران بندم

در این ابیات با ایهامی زیبا علاوه بر بیان مطلب، نام بسیاری از مهره های شطرنج بیان شده است و به نظر نویسنده این مقاله زیبا تر بود اگر بیت آخر بصورت زیر بیان می شد:

تا «رخ» پاک جهان «شاه» حسین در نظر است

نشوم «مات» ره «پیل» سواران بندم

نمی دانیم شاید ابیات اصلی نیز همین گونه بوده و در طول سالها دچار تغییر شده است اما به هر حال این ابیات در تعزیه حر نشان از تسلط شاعر به صنعت ایهام و استفاده به جای آن دارد.


یک دیدگاه برای “شطرنج در تعزیه”

ناشناس شهریور ۲۸ام, ۱۳۹۵ at ۱۱:۰۹ ق.ظ

جالب بود. ممنون.

پاسخ دهید

دیدگاه شما

تویتر خوشمزه فیس بوک دیگ StumbleUpon بوز تکنوراتی