مقاله

آوازهای موسیقی ایرانی در تعزیه‌خوانی (مقالات علمی)

آوازهای موسیقی ایرانی در تعزیه‌خوانی (مقالات علمی)

مقالات
مقاله

با توجه به تقاضای برخی بازدید کنندگان در خصوص قراردادن مقالات تخصصی مرتبط با مباحث تعزیه در سایت ، در این نوشته ضمن پرداختن به موضوع آواز در تعزیه ، برخی مقالات علمی مرتبط جهت استفاده علاقه مندان ضمیمه شده است.

۱– دانلود مقاله تخصصی تعزیه

۲- دانلود مقاله ای از پیتر چلکوسکی

۳- شمر و عباس بیضایی ۱

۴- شمر و عباس بیضایی۲

۵- مقاله تخصصی آواز در تعزیه

 

کاربرد وسیع و استفاده از آوازهای موسیقی ایرانی در مراسم و آیین های مذهبی ایران باعث به‌وجود آمدن تعزیه‌خوانی در ایران شد. تعزیه ترکیبی از نوحه خوانی و نمایش است که جنبه های نمایشی آن کم رنگ تر است، لذا می توان گفت تعزیه نوعی اپرای نمایشی با موضوع مذهبی است. بی شک تعزیه‌خوان‌ها در اشاعه و انتقال بسیاری از آوازها و نغمه‌های بومی و ملی نقش به مراتب گسترده و حیاتی تر از سایر مجریان موسیقی مذهبی داشته‌اند.

با گسترش هنر و حضور فعال تعزیه‌خوان‌ها در این عرصه و همچنین پیدا شدن شرایط مساعد برای فعالیت‌ آواز‌خوانان و نوازندگان که از افراد آگاه به موسیقی و به اصطلاح ردیف دان بودند، زمینه‌ی گستردها‌ی جهت انتشار موسیقی ردیفی فراهم گردید.

گردهم‌آیی شاخص‌ترین هنرمندان و خوانندگان در پایتخت در اواسط دوره‌ی قاجاریه باعث سامان بخشی و کلاسه شدن موسیقی سنتی ایران و هم زمان رشد و تکامل تعزیه‌خوانی شد، به‌طوری که خوش آواز‌ترین هنرمندان کشور هم‌چون سید زین العابدین قراب کاشی و رضا قلی تجریشی که جزء خوانندگان درباری بودند، سید عبدالباقی بختیاری و میرزا رحیم کمانچه کش که از اولین اساتید این فن بودند و یا اقبال آذر ( اقبال السلطان )، قلی خان شاهی، آقا جان ساوه‌ای، حسینعلی نکیسا و … جزء مجریان تعزیه نیز بوده‌اند.

وجود هنرمندانی این چنین و تشویق و ترغیب آنان از سوی دربار در جهت اجرای تعزیه‌ها علاوه بر تأثیر و نفوذ قابل ملاحظه‌ی این‌گونه مجالس سوگواری در اذهان عمومی، به ساختار موسیقی تعزیه فرم آشکاری بخشید. آگاهی این هنرمندان زبده بر الحان و نغمه‌های موسیقی و استفاده از این‌ گونه نغمات در تعزیه‌ها در عمومیت بخشیدن دستگاه‌ها و گوشه‌های ردیف موسیقی تازه شکل یافته‌ی دوران قاجار نیز تأثیر بسزایی داشت. در این میان نباید نقش متقابل تعزیه خوانی در نگهداری و فراگیر شدن الحان و ردیف موسیقی ایرانی را در شرایط اجتماعی آن زمان که قشر زیادی از مردم موسیقی را حرام و به طبع مخالف آن بودند؛ فراموش کردند. زنده یاد استاد ابو الحسن صبا در « مجله ی موسیقی » به تاریخ بهمن ماه ۱۳۳۶ می نویسد:

(( … بهترین جوانانی که صدای خوب داشتند از کوچکی نذر می کردند که در تعزیه شرکت کنند و در ماه های محرم و صفر همگی جمع شده و تحت تعلیم معین البکاء که شخص وارد و عالمی بود تربیت می شدند. این بهترین موسیقی بود که قطعات منطبق با موضوع می شد و هر فردی مطالبش را با شعر و آهنگ رسا می خوانند. ناگفته نماند که تا کنون تعزیه بوده است که موسیقی ما را حفظ کرده است. … ))

اهمیت موسیقی آوازی در تعزیه ها به گونه ای است که ایفاگران نقش ها می بایست از دستگاه های موسیقی مطلع باشند تا اگر نقش آن ها تغییر یافت، بتوانند در آواز معین بخوانند.آنان با تشخیص به جا و صحیح کاربرد نغمه‌ها و جایگاه آن‌ها در تعزیه جهت تأثیر‌گذاری بیشتر آن در قلوب مردم، سود جستند. این هنرمندان در اثر سال‌ها تمرین و ممارست دریافتند که چه دستگاه‌ها و گوشه‌هایی را در هر یک از مجالس مختلف به کار گیرند تا باز تاب حسی مطلوب بر بیننده و شنونده داشته باشد. برای مثال حضرت عباس باید چهارگاه بخواند، حر؛ عراقی می خواند، عبداله بن حسن که در دامن شاه شهیدان به شهادت رسیده است؛ دست قطع شده ی خود را به دست دیگر گرفته و گوشه ای از آواز راک می خواند که به همین جهت آن گوشه به راک عبداله معروف است. زینب؛ گبری می خواند. اگر در ضمن تعزیه، اذانی باید بگویند به آواز کردی می خوانند. در سؤال و جواب ها هم  تناسب آوازها با هم رعایت شده؛ به عنوان مثال اگر امام با حضرت عباس سؤال و جوابی داشتند، امام شور می خواند و عباس نیز باید جواب خود را در دستگاه شور بدهد. اما سرلشگران، افراد و امرا با صدای بلند و پر پرخاش در مخالف آواز می خوانند.

نکته‌ی دیگر در تعزیه‌خوانی فرم مرکب خوانی در ردیف موسیقی ایرانی است. » جهانگیر نصری اشرفی « در کتاب » نمایش و موسیقی در ایران « می‌نویسد :

((نمونه‌های بی بدیل مرکب‌خوانی در ده مجلس آغازین روزهای ماه محرم ( از روز اول تا روز عاشورا ) و تعزیه‌ی شام غریبان، هنر و هوشمندی تعزیه‌گردان‌ها در تغییر دستگاه‌ها و مایگی نغمات را به هنگام مکالمات و کاربرد صحیح و منطقی آن‌ها نشان می‌دهد. از مجموع یکصد و هفتاد و پنج مجلس تعزیه‌ای که در ۱۳ منطقه‌ی ایران به طور کامل شنیده و ثبت شد، این نتیجه قابل توجه است که تقریباً کلیه‌ی دستگاه‌ها، گوشه‌ها و آوازهای موسیقی ردیفی ایران مورد استفاده قرار می‌گیرد. علاوه بر این سود بردن از قدیمی ترین انواع تصانیف در قالب پیش آواز، نوحه و مرثیه معمول است. ضمن اینکه فرم‌های مختلف اعم از مرکب‌خوانی و تلخیص و گزینش اصلح گوشه‌ها و نغمات یک دستگاه در شکل‌های مختلف و تغییر در برخی حالات جهت تطبیق با حس تعزیه حاکی از نقش گسترده‌ی موسیقی سنتی ایران در آوازها و الحان تعزیه است. ))

24 فکر می‌کنند “آوازهای موسیقی ایرانی در تعزیه‌خوانی (مقالات علمی)”

  1. سلام
    در جایی از مقاله آمده بود که “حر عراقی” می خواند که البته احتمالاً مراد گوشه ی عراقی از دستگاه نوا می باشد ( چون در دستگاه های دیگری نیز این گوشه وجود دارد ) ؛ اما در مورد گوشه ی راک و اینکه زینب گبری می خواند ، لطفاً دستگاه مورد نظر را نیز بیان کنید؟! ( گوشه ی راک و گبری در چه دستگاهی ؟)

  2. با عرض سلام و تشکر بابت مقالات ؛
    آقای “سید عبدالباقی بختیاری” که از ایشان نام برده شده ،
    آیا با بختیاری های روستای یانس آباد خصوصاً با تعزیه خوانانی نظیر مرحوم عنایت الله بختیاری و آقای رضا بختیاری نسبتی دارند؟؟

    1. با احترام/ فامیلی بختیاری از جمله فامیلی هایی است که در مناطق مختلف ایران پراکنده می باشند. اینکه آبا همه آنها وابسته به ایل بختیاری هستند با خیر نیاز به تحقیق بیشتری دارد لذا هرگونه اظهار نظر در مورد بختیاری های روستای یانس آباد نیز از این قاعده مستثنی نبوده و نیاز به بررسی های کامل توسط خود ایشان دارد.

  3. سلام راجع به نسخه های تعزیه یانس آباد توضیح بدین اینکه مثلاَ فلان قسمت از فلان تعزیه در فلان دستگاه و فلان گوشه خوانده می شه تا خواننده های عوام هم بیشتر با موسیقی آشنا بشند.

    1. با احترام / کتابی با عنوان آموزش موسیقی تعزیه / نغمه عشق۱ ، مجلس شهادت حضرت عباس علیه السلام ، براساس سیتم موسیقی ردیف دستگاهی ایران به شیوه ی علمی تالیف اسدالله علی عسگری رنانی منتشر شده است. این مجموعه شامل اشاراتی به تعزیه خوانی ، پیش واقعه های (پیش خوانی های ) مربوط به این مجلس ، تصحیح قسمتی از اشعار ، نام گوشه های موسیقی اشعار ، شناخت قسمت ها و گوشه های تعزیه و معنا و مفهوم اصطلاحات موسیقی می باشد.
      لازم به ذکر است این کتاب برای عوام نبوده و نیازمند آشنایی خواننده با دستگاههای موسیقی است. عوام می توانند برای آموزش به فیلمها موجود در سایت و یا سایر فیلمهای تعزیه مراجعه کرده و بصورت گوشی آواهای مختلف را بیاموزند

  4. با درود
    در مورد سوال آقای حسین با اجازه ی مدیران سایت باید عرض کنم گوشه ی راک که با نامهای مختلف راک کشمیر.راک هندی .راک عبدالله و….. در ردیف دستگاهی ما ثبت شده از متعلقات دستگاه ماهور میباشد
    گوشه ی گبری نیز از گوشه های آواز دشتی در دستگاه شور است
    ضمنا گوشه ی عراق و نه عراقی هم در نوا و هم در ماهور وجود دارد

  5. با تشکر از آقای حسین بله در ردیف میرزا عبدالله گیری در آواز ابوعطاو در پرده ی حجاز میباشد
    گوشه ی عراق هم در آواز افشاری نیز وجود دارد
    برای شنیدن این گوشه(گبری) میتوانید به آلبوم کنسرت اساتید ایران
    با صدای شهرام ناظری و نی محمد موسوی مراجع کنبد

  6. بادرود
    با تشکر از قرار دادن متن فوق و بررسی موسیقی تعزیه با خواندن متن فوق این سوال در ذهن خواننده تداعی میشود که با وجود دانش و آگاهی از اهمیت موسیقی در اجرای تعزیه چرا در روستای یانس آباد هیچگونه تلاشی برای اجرای صحیح موسیقی به عمل نمیاید؟ با علم به این موضوع که تا چندی پیش از این در موسیقی ما نت وجود نداشت و موسیقی به صورت سینه به سینه منتقل میشد ما شاهد آن بودیم که تعزیه خوانان گذشته اگرچه تحصیلات آکادمیک موسیقی نداشتند ولی در اثر همین آموزش سینه به سینه گوشه ها و ردیف را درست اجرا مینمودند بر کسی پوشیده نیست که تغییر و تحول در این ساختار مستلزم اگاهی و تسلط بالا بر ردیف و موسیقی دستگاهی است حال آنکه شوربختانه در تعزیه روستای یانس آباد شاهد تغییراتی هستیم که به عدم وجود چنین تسلط و آگاهی نه تنها سبب نوآوری و بهبود اجرا نمیشود بلکه بعضاً شنوده را از شنیدن نغمات درست و زیبای گذشته نیز محروم میدارد!

    1. با درود فراوان خدمت تعزیه خوان جوان و خوش صدای روستای یانس آباد قزوین ؛
      نظر شما بسیار درست و منطقی و حرف دل تمام کسانی است که با موسیقی آشنایی داشته و علاقه مند به تعزیه ی روستای یانس آباد هستند اما نکته ی قابل توجه این است که خود شما از تعزیه خوانان روستا هستید که علاقمندان به تعزیه اجراهای زیبای شما در نقش های وزیرقیس و هاتف و … را در خاطر دارند ؛ حال شما چه کمکی در این زمینه به تعزیه روستا کرده اید؟!
      با توجه به دانش ، آگاهی و توانمدیتان به عنوان مثال شما می توانستید به جای حضور فقط در چند روز آخر تعزیه با ایفای نقش هایی که نشان گر زیبایی موسیقی ایرانی در تعزیه هستند ( نظیر : چوپان در تعزیه ی دو طفلان ، درویش و …) این مسئولیت را بر عهده بگیرید و به احیای تعزیه کمک کنید. حال اینکه با عدم حضورتان در مجالس تعزیه ( به جز در روز عاشورا ) علاقه مندان را از این امر محروم می سازید!

      1. با درود و سپاس فراوان از شما که نسبت به بنده لطف داشتید درباره ی خواندن نقشهای مختلف باید عرض کنم همانطور که توسط مدیران سایت اشاره شد انتخاب نقشها در تعزیه به عهده ی پیشکسوتان میباشد خود من نیز اعتقاد دارم در چندین سال اخیر در جذب تعزیه خوانان جوان و تربیت آنان برای ادامه ی این راه و دمیدن روحی تازه در تعزیه به شدت کوتاهی شده و عملا کاری صورت نگرفته این عمل نیز بر عهده ی بزرگان و پیشکسوتان میباشد و در این راه مشکلات عدیده ای وجود دارد که امیدوارم با همت این بزرکواران رفع شود

  7. با توجه به اینکه زرتشتیان را گبر می گفتند گبری را می توان آواز ویژه زرتشتیان دانست نت شاهد روی درجه پنجم گام شور است و ملودی تا درحه ششم گام شور می رود.

    1. منظور از “نت شاهد روی درجه پنجم گام شور است و ملودی تا درحه ششم گام شور می رود” که از لینک http://salmak.blogfa.com/post-15.aspx کپی شده است ، چیست؟!
      ( وقتی مطلبی را از جایی کپی می کنید لا اقل یک بار مطلب را با دقت بخوانید تا ایراد نداشته باشد “درحه = درجه”! )

    2. خوب است بدانید : به هشت نُت که به ترتیب طبیعی صداها پشت سر هم باشند در اصطلاح موسیقی گام گفته می شود ( توالی هشت نت موسیقی که از یک نت آغاز و به همان نت ختم می شود )
      نتی که در اجرای یک گام بیشتر از دیگر نت ها تکرار می شود و معمولاً نت اول هر گام است نت شاهد نام دارد.
      تقلید کردن بد نیست ، خصوصاً برای افراد مبتدی ، اما پیشرفت زمانی حاصل خواهد شد که تقلید کورکورانه نبوده و همراه با دانش و آگاهی باشد.
      اینکه فرمودید : “گبری را می توان آواز ویژه زرتشتیان دانست” آیا به جز سایت مذکور ( http://salmak.blogfa.com/post-15.aspx ) که مطلب را از آنجا کپی کرده اید ؛ سند دیگری دارید و تحقیقی در این زمینه انجام داده اید و در منابع موثقی مشاهده کرده اید یا خیر؟!
      لغت گبری دارای معانی گوناگونی است این واژه در زبان پهلوی به معنای مرد آمده و باید توجه داشت که این نام بعد از اسلام به زرتشتیان اطلاق شد!

  8. با درود جناب آقای حسن در مورد بیانات شما باید عرض کنم اینکه شما مطلب فوق را در یک وبلاگ دیدید دلیل بر کپی برداری نیست هر چند که از نظر بنده اگر هم از وبلاگ مزبور گرفته شده بود ایرادی بر آن نیست مثلا متن شما درباره ی توضیح گام که من علت و ربط آنرابه موضوع نفهمیدم را شما ابداع نمودید؟ یا به قول خودتان از شخصی یا منبعی تقلید نمودید بنده میتوانم متن شما درباره ی لغت گبر را بخوانم و بگویم شما آنرا از ویکی پدیا تقلید کرده اید چون در آنجا نیز این موضوع هست هر چند که گبر در اصل گبر لغتی آرامی است و بعدا وارد پهلوی شده ولی این مطلب ربطی به موضوع ندارد زیرا تمام اسامی گوشه ها و ردیفها پس از اسلام نامگذاری شده در نتیجه معانی پس از اسلام مد نظر است گمان میکنم بهتر است در انخاب کلماتتان کمی دقیق تر باشید ضمنا اگر ایرادی در متن اینجانب هست که اصلا دور از ذهن نیست زیرا بنده ادعا نکردم که این نوشته ها وحی منزل است بهتر است بجای خلط مبحث, با دلیل و ارایه ی مدرک معتبر بنده و دیگر عزیزان را آگاه سازید که در این صورت اینجانب بیش از همه سپاسگذار خواهم بود

  9. سلام بر شما ؛ اگر مطلبی که شما نقل کرده اید کپی برداری نشده پس لطفاً توضیح دهید که چطور ممکن است یک اشتباه تایپی عیناً در دو متن رخ دهد!؟ ( درحه ) ؛ بنده هم عرض کردم که تقلید کردن و کپی برداری بد نیست اما به شرطی که کورکورانه نباشد! عرض بنده این نیست که چرا شما متن را از منبعی کپی کرده اید بلکه من می گویم که چطور حتی برای یک بار متن را نخوانده و پی به اشتباه تایپی آن نبرده اید؟!
    توضیح من در مورد گام به خاطر آگاه شدن و اطلاع شما از مطلبی بود که نقل کرده اید چون من در دیدگاه قبل از شما درخواست کردم که توضیح دهید ولی گویا شما حتی مفهوم جمله ای که بیان کرده بودید را نمی دانستید این بود که بر خود لازم دانستم که شما را از این موضوع مطلع کنم.

  10. جناب آقای hasan بنده شاید تا به حال شما را ندیده باشم اما لازم است در پاسخ به شما عرض کنم : شما چه اطلاعاتی در زمینه ی موسیقی و تعزیه خوانی دارید که با یک تعزیه خوان و تعزیه دان و موسیقیدان برجسته ی روستای یانس آباد بحث می کنید؟! ( فکر نمی کنم شما حتی یک عکس هم با لباس تعزیه خوانی داشته باشید! )
    ایشان از معدود تعزیه خوانانی هستند که با موسیقی آشنا بوده و درک درستی از رابطه ی بین موسیقی و تعزیه خوانی دارند ؛ لازم به ذکر است که متأسفانه از این سرمایه در امر تعزیه خوانی استفاده ی کافی و وافی نشده و قدر این هنرمند بزرگ را آنچنان که شایسته است ندانسته اند!

  11. باسلام خیلی ببخشیدامدیران سایت اما دیگه شورشو در اوردید.راجع به دیدگاه های بالا وبحث این سروش شیخی وحسن و م-ف دارم میگم.اخه کجای این سروشه تعزیه خوان و تعزیه دان و موسیقی دان که اینقدر بزرگش کردید .تا جایی که ما یادمون تو نقش قیس و وزیر که خونده بلد نیست میکروفون دست بگیره صداشم اصلا خوب و قشنگ نیست چه برسه به اینکه تعزیه دان باشه.برای شما مدیران سایت هم متاسفم که تعزیه دانان واقعی رو رها کردید و به این میگید تعزیه دان.خواهشا زود جوابمو بدید

    1. با سلام :
      اولاً ما در اینجا دیدگاهی بیان نکردیم و همانطور که شما فرمودین دیدگاه ها از سوی آقایان سروش شیخی ، حسن و م-ف بوده است و ربطی به عوامل سایت ندارد و نمایش دادن یک دیدگاه به معنای هم عقیده بودن عوامل سایت با آن دیدگاه نمی باشد ( همانطورکه با اینکه با دیدگاه شما هم عقیده نیستیم اما اقدام به نمایش آن کرده ایم ). ما در هیچ جای سایت از هیچ کسی به عنوان تعزیه دان و موسیقی دان نام نبرده ایم بلکه این نظر یکی از مخاطبان سایت بوده که از سوی ایشان مطرح شده و قابل احترام است. اما در مورد تعزیه خوان بودن ایشان باید به خدمتتان عرض کنم که ایشان از تعزیه خوانان جوان روستا می باشند که از سال ۸۹ پا به این عرصه گذاشته و در نقشهای وزیر قیس و هاتف ایفای نقش کرده اند و اینکه ایشان بلد هستند تعزیه بخوانند یا نه را پیشکسوتان و مختصصان تعزیه تشخیص می دهند نه من و شما ( بیایید به نظرات این تعزیه گردانان احترام گذاشته و زحمات تعزیه خوانان را اینگونه زیر سوال نبریم )
      اما در مورد جمله آخرتان لطفاً بفرمایید که تعزیه دان واقعی از نظر شما چه کسی است تا ما نیز با ایشان آشنا شویم؟!

      1. افرادی چون ایرج کریمی .باب الله شیخی و…تعزیه دانند نه شخصی که تازه چند سال است وارد این عرصه شده.این نظر من هم برای بهتر شدن سایتتون بود چون اینقدر از سروش شیخی نظر هست که خیلی سایتو مسخره ولوس کرده

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *